Wat is Muziektherapie?
Volgens de breedst gedragen wetenschappelijke definitie is muziektherapie een complementair en ontwikkelingsgericht behandelproces. Binnen een therapeutische relatie worden klinische en wetenschappelijk onderbouwde (evidence-based) muzikale interventies toegepast door een wettelijk bevoegde muziektherapeut, gericht op de individuele gezondheidsbehoeften van de cliënt. Muziektherapie is een specialistisch vakgebied dat inspeelt op fysieke, emotionele, cognitieve en psychosociale behoeften. Hierbij worden de krachtige en veelzijdige effecten van muziek op de mens ingezet aan de hand van specifieke wetenschappelijke principes, richtlijnen en methoden. Met andere woorden: muziektherapie is een therapie- en rehabilitatieproces dat via vakspecifieke methoden gericht is op het herstellen, ontwikkelen of opnieuw aanleren van vaardigheden en functies die door uiteenlopende oorzaken zijn verstoord, verloren gegaan of onvoldoende tot ontwikkeling zijn gekomen.
Hoe Wordt Muziektherapie Toegepast?
Muziek en muzikale elementen zoals trillingen, klank, melodie, ritme en tempo kunnen vlot interageren met hersensystemen die psychomotorische, cognitieve en sociale functies aansturen (waaronder beweging, zintuiglijke waarneming, aandacht, geheugen, spraak, taal en gemoedstoestand). Naast het stimuleren, ontwikkelen en ondersteunen van functionele neurale netwerken in het brein, heeft muziek tevens een regulerende werking op fysiologische parameters zoals bloeddruk, hartslag, ademhaling, spierspanning en hormoonhuishouding.
Vanwege deze brede reikwijdte bestaat er binnen de muziektherapie geen universele standaardmethode die voor iedereen gelijk is. Om de toepassing inzichtelijk te maken, kan een onderscheid worden gemaakt op basis van de manier waarop de cliënt deelneemt: actieve en passieve muziektherapie.
In de meeste gevallen neemt de cliënt samen met de muziektherapeut actief deel aan het proces. Binnen de actieve muziektherapie wordt een breed scala aan werkvormen benut. Onder begeleiding van de therapeut bespeelt de cliënt instrumenten (zoals slagwerk), improviseert, componeert, zingt, neemt deel aan gestructureerde muzikale spelen en draagt via feedback bij aan de analyse van de sessies. Het is daarmee geen proces dat passief wordt ondergaan, maar een gezamenlijk, interactief proces binnen een therapeutische alliantie.
Bij passieve (receptieve) muziektherapie reikt de methode verder dan enkel het luisteren naar muziek. Bij het selecteren of specifiek componeren van muziek houdt de therapeut rekening met de fysieke, sociale en psychologische toestand van de cliënt, evenals diens persoonlijke muzikale achtergrond en voorkeuren. Het traject vereist een gedetailleerde planning, observatie van de manier waarop de cliënt op de muziek reageert en een continue evaluatie van de therapeutische effectiviteit.
Wie Heeft Baad bij Muziektherapie?
Muziektherapie is een effectieve behandelvorm die wereldwijd door gekwalificeerde muziektherapeuten wordt aangeboden aan mensen van alle leeftijden, culturen en achtergronden. Zowel neurotypische personen als individuen of groepen met aangeboren of verworven functionele beperkingen kunnen hier baat bij hebben.
Vanuit het principe van de integrale gezondheidszorg (holistic health) wordt de mens niet louter benaderd vanuit ziekteverschijnselen, maar in zijn totaliteit. Muziektherapie sluit hierop aan en ondersteunt adaptatie en revalidatie bij onder meer:
- Neurodivergentie en ontwikkelingsstoornissen: autismespectrumstoornissen (ASS), specifieke leerstoornissen (zoals dyslexie) en andere neurobiologische ontwikkelingsstoornissen.
- Neurologische aandoeningen: CVA (beroerte), de ziekte van Parkinson, de ziekte van Alzheimer, spraak- en taalstoornissen en multiple sclerose (MS).
- Pijn en somatiek: acute en chronische pijnsyndromen; preoperatieve angstvermindering en postoperatieve pijnstilling op brandwondenafdelingen, intensivecareafdelingen en verlosafdelingen.
- Psychiatrie en psychologie: posttraumatische stressstoornis (PTSS), angststoornissen, depressie en diverse motorische, sensorische en cognitieve disfuncties.
- Oncologie: het verlichten van pijn, angst, depressieve klachten en bijwerkingen van medicatie, evenals het bevorderen van sociale interactie en re-integratie in het dagelijks leven.
Naast klinische domeinen zoals neurologie, psychiatrie, pediatrie en oncologie, wordt muziektherapie toegepast in remediërende trajecten, het reguliere en speciaal onderwijs, en binnen de zogeheten Community Music Therapy (gericht op doelgroepen zoals werknemers, studenten, atleten of vitale ouderen), al dan niet in combinatie met dierondersteunde therapie.
Muziektherapie is echter geen opzichzelfstaande vervanging voor medische behandelingen. Lopende medische, chirurgische, revaliderende of orthopedagogische trajecten mogen nooit worden gestaakt zonder overleg met de behandelend arts of specialist.
Kan Muziektherapie Schadelijk Zijn?
Aangezien er geen farmaca of chemische substanties aan te pas komen, brengt muziektherapie geen noemenswaardige gezondheidsrisico’s met zich mee. Voorzichtigheid is echter geboden bij specifieke indicaties, zoals ernstige gehoorstoornissen, acute psychiatrische ontregeling of actieve verslavingsproblematiek.
Veelvoorkomende Misvattingen over Muziektherapie
Misvatting: Iedereen met muzikale kennis, een muziekopleiding of muzikaal talent kan muziektherapie geven.
Feit: Muziektherapie mag uitsluitend worden uitgeoefend door therapeuten die voldoen aan de wettelijk vastgestelde opleidingseisen en bevoegdheden. Zoals bij elke therapievorm hangt de effectiviteit af van een deskundige uitvoering door bevoegde zorgprofessionals en geregistreerde muziektherapeuten.
Misvatting: De cliënt moet over muzikale kennis of vaardigheden beschikken om baat te hebben bij de therapie.
Feit: Voorkennis of muzikale scholing is niet nodig. De mens leeft al sinds oudsher samen met ritmes en klanken uit de natuur en het dagelijks leven. Het menselijk brein beschikt over gespecialiseerde neurale netwerken die muziek verwerken en in verbinding staan met vrijwel alle fysiologische systemen. Beeldvormend hersenonderzoek toont aan dat zelfs bij eenvoudige handelingen, zoals luisteren naar muziek of meekloppen, brede hersengebieden gelijktijdig actief worden. Het brein is van nature toegerust om muziek te verwerken en te ervaren.
Misvatting: Bepaalde muziekgenres, stijlen of toonsoorten (modi/makams) zijn universeel effectiever dan andere.
Feit: In principe kan elk muziekgenre therapeutisch worden ingezet. De muziektherapeut stemt de interventies en muziekkeuze af op de persoonlijke belevingswereld, muzikale voorkeuren en specifieke behandeldoelen van het individu.
Prof. Dr. Şükrü Torun